การวิจัยและพัฒนา “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”

บทคัดย่อ 

ชื่องานวิจัย   การวิจัยและพัฒนา “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”
ผู้วิจัย   นางสุภาวดี  วาทิกทินกร สำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยจังหวัดน่าน
ปีที่ทำการวิจัย   2549 – 2552

 

               ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองในปัจจุบัน ก่อให้เกิด  ภาวะวิกฤติแก่สังคมไทยเป็นอย่างมาก   และส่งผลกระทบต่อคนไทยและประเทศชาติโดยรวม  ดังนั้น คนในสังคมซึ่งเป็นปัจจัยที่สำคัญที่สุดของการพัฒนาประเทศ    จะต้องได้รับการส่งเสริมและพัฒนาศักยภาพไปในทิศทางที่เหมาะสม   ถูกต้อง   ต่อเนื่อง   จึงจะทำให้คนในสังคมอยู่ได้อย่างมีความสุข สามารถเผชิญกับการเปลี่ยนแปลง และใช้การเปลี่ยนแปลงนั้น เป็นปัจจัยของการเรียนรู้ สร้างสรรค์ปัญญา และรู้จักการแก้ปัญหาเพื่อการดำรงอยู่ของตนเอง ครอบครัว ชุมชน และสังคมอย่างมีความสุข การส่งเสริมและพัฒนาศักยภาพดังกล่าว การเรียนรู้นับว่า เป็นกระบวนการสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  เพราะการเรียนรู้จะช่วยให้คนเราสามารถปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตหรือสามารถปรับสิ่งแวดล้อมให้เข้ากับตัวเราได้อย่างเหมาะสม  ดังนั้น  คนเราจึงต้องเรียนรู้อยู่เสมอและเป็นไปอย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต กอปรกับการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตให้กับประชาชน คือ บทบาทหน้าที่หลักขององค์กร หน่วยงาน และสถานศึกษาการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย ทุกระดับในประเทศไทย แต่จากการสรุปผลการจัดกิจกรรมการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตใน ศรช.ตำบล ของจังหวัดน่าน พบว่า ครู กศน.ยังขาดทักษะในการจัดกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  ยังคงยึดติดกับรูปแบบการจัดการเรียนการสอนแบบเก่า ที่เน้นการถ่ายทอดความรู้จากครูไปสู่ผู้เรียน  ใช้การสอบวัดผล ประเมินผลเป็นเครื่องมือในการประเมินความรู้ของผู้เรียน ใช้คะแนนจูงใจให้ผู้เรียนสนใจเรียน เนื้อหาการเรียนการสอนขาดการเรียนรู้จากการวิเคราะห์ปัญหาของชีวิตในปัจจุบัน ผู้เรียนยังขาดความสนใจใฝ่รู้ ขาดทักษะการคิดเชิงวิเคราะห์ และประเด็นสำคัญคือ ขาดกระบวนการจัดการเรียนการสอนที่เหมาะสมต่อการทำให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ตลอดชีวิต  จึงจำเป็นต้องมีการพัฒนาหรือสร้าง “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” เพื่อเป็นองค์ความรู้ให้ ครู กศน.ใช้ในการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตให้กับประชาชนต่อไป

 

จุดมุ่งหมายของการวิจัย

          การวิจัยครั้งนี้ ผู้วิจัยมีจุดมุ่งหมายหลักเพื่อสร้าง “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” โดยมีจุดมุ่งหมายเฉพาะ คือ
          1) เพื่อสร้างและประเมินความเหมาะสมของ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”
          2) เพื่อทดลองใช้ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” 
          3) เพื่อประเมิน “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”

ขั้นตอนการวิจัย

        การวิจัยในครั้งนี้  ดำเนินการวิจัยตามลักษณะของกระบวนการวิจัยและพัฒนา (Research and Development)  โดยได้ดำเนินการใน 3 ระยะ คือ
        ระยะที่ 1  การสร้าง “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”  มีขั้นตอนการวิจัย  4  ขั้นตอน คือ
                ขั้นที่  1  การสำรวจสภาพปัญหาและความต้องการ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ของครู กศน. ที่ปฏิบัติงานในพื้นที่ 15 อำเภอของจังหวัดน่าน จำนวน 202 คน โดยใช้แบบสอบถาม วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลโดยใช้ค่าสถิติร้อยละ และค่าความถี่ นำเสนอผลการวิเคราะห์ในรูปแบบของสถิติบรรยาย (Descriptive Statistics)
               ขั้นที่  2  การออกแบบ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  เป็นการศึกษาเพื่อสร้าง“กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” และเนื้อหาการเรียนรู้ตลอดชีวิต ให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาและความต้องการตามที่ได้ศึกษาในขั้นที่ 1 โดยใช้วิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศของนักปฏิบัติที่เป็นบุคลากรในสังกัดของสำนักงาน กศน. จังหวัดน่านจำนวน 33 คน ผู้ปฏิบัติงานในศูนย์การเรียนที่ดำเนินงานโดยภาคเอกชนในจังหวัดน่าน จำนวน 4 คน รวม 37 คน ใช้กระบวนการจัดการความรู้ (Knowledge Management) เป็นเครื่องในการวิจัย วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลเชิงคุณภาพ  นำเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูล โดยการบรรยายเชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) 
                ขั้นที่ 3  การประเมินความเหมาะสมของ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ที่ได้จากขั้นที่ 2  ว่ามีความเหมาะสมต่อการใช้งานตามจุดมุ่งหมายที่ตั้งไว้หรือไม่  โดยใช้การประเมินในสภาพจริงใน ศรช. ตำบลผาสิงห์ อำเภอเมืองน่าน  จังหวัดน่าน ผู้เรียนจำนวน 85 คน เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบเก็บข้อมูล บันทึกรายได้ รายจ่ายครัวเรือน   และแบบสอบถามความคิดเห็นต่อกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลโดยใช้ค่าสถิติ ได้แก่ ค่าความถี่ (Frequencies)  ค่าเฉลี่ย (Mean)  ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน (S.D.)  นำเสนอผลการวิเคราะห์ในรูปแบบของสถิติบรรยาย (Descriptive Statistics) 
                ขั้นที่ 4  การพัฒนา “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ครั้งที่ 1  เป็นการนำผลการประเมินความเหมาะสมในขั้นที่ 3 มาปรับปรุง “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” และเนื้อหาการเรียนรู้ตลอดชีวิต  นำเสนอต่อที่ปรึกษาตรวจสอบ ปรับปรุง  แก้ไข ให้ความเห็นชอบ  วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลเชิงคุณภาพ  นำเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูล โดยการบรรยายเชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) 
            ระยะที่ 2  การทดลอง “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” เป็นการศึกษาเพื่อทดลองใช้ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ภายใต้สภาพการณ์ที่เป็นจริง และศึกษาว่า “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” สามารถใช้ในการส่งเสริมให้ผู้เรียนเกิดความต้องการเรียนรู้ตลอดชีวิตได้จริง  มีขั้นตอนการวิจัยประกอบด้วย 2 ขั้นตอน คือ   
                 ขั้นที่  5  การทดลองใช้ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ที่ บ้านเสี้ยว หมู่ 6  ตำบลยม อำเภอท่าวังผา  จังหวัดน่าน ผู้เรียนจำนวน 68 คน เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบเก็บข้อมูล บันทึกรายได้ รายจ่ายครัวเรือน   และแบบสอบถามความคิดเห็นต่อกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลโดยใช้ค่าสถิติ ได้แก่ ค่าความถี่ (Frequencies)  ค่าเฉลี่ย (Mean)  ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน (S.D.)  นำเสนอผลการวิเคราะห์ในรูปแบบของสถิติบรรยาย (Descriptive Statistics) 
                ขั้นที่ 6  การพัฒนา “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ครั้งที่ 2   เป็นการนำ “กระบวนการเรียนตลอดชีวิต” มาจัดทำเป็นเอกสารนำไปแลกเปลี่ยนความคิดเห็น แบ่งปันความรู้กับบุคลากรของสำนักงาน กศน. จังหวัดน่าน จำนวน 4  คน และครู กศน. ที่ปฏิบัติงานใน ศรช. ตำบลของจังหวัดน่าน จำนวน 99 คน  รวม 103 คน วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลเชิงคุณภาพ  นำเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูล โดยการบรรยายเชิงพรรณนา (Descriptive Analysis)
          ระยะที่ 3  การประเมินผล “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” เป็นการศึกษาเพื่อประเมินในภาพรวมทั้งหมดเกี่ยวกับ“กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ที่ได้สร้างขึ้นเพื่อประกอบการตัดสินใจว่าจะยุติการวิจัยหรือจะขยายผลต่อไป และสมควรนำออกเผยแพร่หรือไม่   มีขั้นตอนการวิจัยประกอบด้วย  2 ขั้นตอน คือ
               ขั้นที่  7  การประเมินการจัดกิจกรรมการเรียนรู้  ที่ ครู กศน.ปฏิบัติงานใน ศรช. ตำบลเมืองจัง ได้นำ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ไปใช้ในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ให้กับกลุ่มรวมใจ … สร้างฝัน (กลุ่มผู้ติดเชื้อเอชไอวีและผู้ได้รับผลกระทบ) ตำบลเมืองจัง  อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ผู้เรียนจำนวน  25 คน  เครื่องมือที่ใช้ คือ   แบบสังเกต วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลเชิงคุณภาพ  นำเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูล โดยการบรรยายเชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) และแบบสอบถามความคิดเห็นต่อกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต  วิเคราะห์ข้อมูลและแปลผลข้อมูลโดยใช้ค่าสถิติ ได้แก่ ค่าความถี่ (Frequencies)  ค่าเฉลี่ย (µ)  ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน ( )  นำเสนอผลการวิเคราะห์ในรูปแบบของสถิติบรรยาย (Descriptive Statistics) 
                ขั้นที่  8  การเผยแพร่ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”   เป็นขั้นตอนสุดท้ายของกระบวนการวิจัยและพัฒนา  โดยการเผยแพร่  “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ที่สร้างขึ้นให้สาธารณชนรับรู้ และนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อไป  โดยการเผยแพร่ทางเอกสาร  การประชุม สัมมนา  ศูนย์เครือข่ายปราชญ์ชาวบ้านและเผยแพร่โดยทางอินเตอร์เน็ต 

ผลการวิจัย

          ผลการวิจัยครั้งนี้ ทำให้ได้ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ซึ่งมีคุณลักษณะ ดังนี้

“กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”

        “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” ที่มีความเหมาะสมกับการใช้ในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ เพื่อส่งเสริมให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ตลอดชีวิต  ประกอบด้วย
                1. ขั้นตอนการเรียนรู้  4 ขั้น คือ  ขั้นที่  1  ปรับวิธีคิด(เรียนรู้ชีวิต)  ขั้นที่  2  สาธิตวิธีทำ (เปิดโลกทัศน์  เรียนรู้ชุมชนอื่น)  ขั้นที่  3  นำมาปฏิบัติ (เข้าถึงตนเอง ประเมินตนเอง)  ขั้นที่ 4  พัฒนาต่อยอด (วางแผนการเรียนรู้ต่อเนื่อง)
                2. เนื้อหาการเรียนรู้เพื่อการเรียนรู้ตลอดชีวิต  ประกอบด้วย 1) การเรียนรู้เรื่องชีวิตโดยการเรียนรู้การปรับกระบวนการคิด   2) การเปิดโลกทัศน์ โดยการเรียนรู้จากการศึกษาข้อมูลชุมชนอื่น 3) การเข้าถึงตนเอง เป็นการสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้คนรู้จักตนเอง เรียนรู้ทางเลือกเพื่อนำไปสู่การเลือกทางเลือกที่เหมาะสมกับศักยภาพและทุนของตนเอง 4) การวางแผนการเรียนรู้ต่อเนื่อง เพื่อให้เกิดความรู้ที่สามารถแก้ไขปัญหาชีวิตหรือพัฒนาต่อยอดได้  
                3. วิธีการจัดการเรียนรู้  มีรูปแบบการเรียนรู้เป็นไปตามอัธยาศัย ชวนกันมาคิด ชวนกันมาคุย ชวนกันมาค้นหาความรู้เดิมและสร้างความรู้ใหม่  มีเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และมีการเรียนแบบชั้นเรียนบ้างเป็นบางครั้ง มีครู กศน.เป็นผู้อำนวยความสะดวกในการจัดกระบวนการเรียนรู้
                4. เรียนรู้บนฐานวิถีชีวิตของชุมชน  ผู้เรียน คือ คนทุกคนในชุมชน   
                5. มีเครือข่ายการเรียนรู้  พัฒนาต่อยอดความรู้ให้เกิดการเรียนรู้ต่อเนื่อง

ข้อเสนอแนะ

        1. ข้อเสนอแนะสำหรับการนำ “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”ไปใช้
                 1.1 ครู กศน. ควรพัฒนาทักษะการศึกษาชุมชนทุกด้าน ให้เข้าใจ เข้าถึง และวางแผนพัฒนาได้ เพื่อให้การจัดการเรียนรู้ตลอดชีวิตบรรลุเป้าหมาย เพราะวิถีชีวิตของชุมชนเป็นหัวใจสำคัญของการจัดการศึกษาเพื่อการเรียนรู้ตลอดชีวิต
                 1.2 เนื้อหาการเรียนรู้ที่เสนอไว้ในเอกสารนี้เป็นเพียงตัวอย่างหนึ่งที่สอดคล้องกับสภาพชุมชนในขณะดำเนินการวิจัย  ดังนั้น ครู กศน.จึงควรพัฒนาตนเองให้รู้เท่าทันกับการเปลี่ยนแปลงของสังคมชุมชน แสวงหาข้อมูลใหม่ ๆ เพื่อใช้สร้างความสนใจใฝ่รู้ให้กับผู้เรียนในกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิตต่อไป
                 1.3 ครู กศน. เป็นกลไกสำคัญของการขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้ ทำหน้าที่อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้ จึงควรพัฒนาศักยภาพการจัดการเรียนรู้ของตนเอง  ในด้านทักษะการสร้างบรรยากาศแห่งการเรียนรู้  ทักษะการประเมินผลการเรียนรู้ระหว่างเรียน เพื่อสร้างความสนใจใฝ่รู้ต่อเนื่องให้กับผู้เรียน   
                 1.4 ควรมีแหล่งการเรียนรู้ที่หลากหลายในแต่ละพื้นที่ เชื่อมโยงเป็นเครือข่ายการเรียนรู้เพื่อการพัฒนาต่อยอดให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ตามความต้องการอย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต 

         2.  ข้อเสนอแนะสำหรับการวิจัยครั้งต่อไป
                 2.1  ควรมีการวิจัยคุณลักษณะของผู้เรียนที่มีการเรียนรู้ตลอดชีวิต เพื่อหารูปแบบการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่มีประสิทธิภาพกับแต่ละกลุ่มเป้าหมาย
                 2.2  ควรมีการวิจัยถึงความสัมพันธ์เชิงสาเหตุที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพและประสิทธิผลในการจัดการศึกษาตลอดชีวิต
                 2.3  ควรมีการวิจัยหารูปแบบการขับเคลื่อนศูนย์การเรียนตำบล (กศน.ตำบล) ให้มีองค์ความรู้ และสร้างหลักสูตรที่หลากหลายให้บริการแก่ชุมชนเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต
                 2.4  ควรมีการวิจัยพัฒนาสื่อการเรียนรู้ด้วยตนเองเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต  ที่ผู้รับบริการสามารถใช้เรียนรู้ได้ด้วยตนเอง และมีการกระจายสื่อนั้นไปสู่ชุมชนได้อย่างทั่วถึง

             

………………………………………

 

7 thoughts on “การวิจัยและพัฒนา “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต”

    • เรียน อาจารย์สุรางค์ ที่เคารพ
      เอกสาร “กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต” สามารถ download ได้ ที่ web ของ กศน. น่าน ค่ะ
      อาจารย์ขิง

  1. เรียน อาจารย์
    ดิฉัน จะขอ full paper เพื่อมาศึกษาได้ไหมคะ
    ต้องทำอย่างไรบ้าง
    อาจารย์มีแบบทดสอบ หรือแบบสอบถามเพื่อประเมินการเรียนรู้ตลอดชีวิตไหมคะ
    คือดิฉันเป็นนักเรียนพยาบาลกำลังจะขึ้นปีสี่
    สนใจที่จะทำงานวิจัยเรื่องการเรียนรู้ตลอดชีวิตของผู้สูงอายุค่ะ
    จึงสนใจอยากจะศึกษา full paper
    รบกวนอาจารย์ช่วนติดต่อกลับมาที่e-mail poy_popy@hotmail.comนะคะ
    ขอบพระคุณค่ะ

    • เรียน คุณ sarunya ที่เคารพ
      1.สามารถ Download full paper ได้ที่ http://nan-nfe.net/home.htn
      2. ข้อมูลเกี่ยวกับการจัดการเรียนรู้ตลอดชีวิตสำหรับผู้สูงอายุสามารถศึกษาได้จาก http://www.nfe.go.th/0104-v3
      ถ้าต้องการข้อมูลเพิ่มเติมอีกสอบถามมาได้ใหม่นะคะ
      อาจารย์ขิง

  2. เรียน อาจารย์ขิง
    ดิฉันไม่สามารถดาวโหลด full paper ได้ค่ะ
    รบกวนอาจารย์กรุณาส่งเข้า E-mail : poy_popy@hotmail.com ค่ะ
    ดิฉันทำการวิจัยระดับปริญญาตรีเรื่อง การเรียนรู้ตลอดชีวิตในผู้สูงอายุ เเต่ยังไม่มีเครื่องมือค่ะ
    หากอาจารย์พอมีเครื่องมือ รบกวนอาจารย์ส่งให้หน่อยค่ะ
    เเละรบกวนขอเบอร์ติดต่ออาจารย์
    ขอบพระคุณอาจารย์เป็นอย่างสูง

  3. อยากได้เอกสารการเรียนรู้ตลอดชีวิตทั้งเล่ม ทุกขั้นตอน แต่ไม่สามารถดาวน์โหลดได้ ทำยังงัยดีคะ ขอบคุณค่ะ

  4. สวัสดีครับ อาจารย์ panchalee
    ผมสนใจศึกษาเรื่องการเรียนรู้ตลอดชีวิต ของผู้สูงอายุ เช่นกันครับ แต่ตอนนีี้กำลังทบทวนวรรณกรรมอยู่ เพื่อให้พบประเด็นและคำถามวิจัยที่เด่นชัด และได้มาพบงานวิจัยของอาจารย์ ผมได้ลองเข้าไปดูในลิงค์ที่อาจารย์ นำมาให้ดู แต่ไม่สามารถเข้าไปดาวน์โหลดข้อมูลได้เลยครับ
    ไม่ทราบว่าเป็นเพราะอะไร คาดว่าคงเป็นเพราะเว็บหมดอายุนะครับ ถ้ายังไงรบกวนอาจารย์แจ้งวิธีการดาวน์โหลดด้วยครับ มาที่ zabkakkak@hotmail.com
    หรือหากส่งเป็นไฟล์ผ่านมาทางเมล์ของผมได้ก็จะเป็นพระคุณอย่างยิ่งครับ

    ขอบคุณครับ
    ณัฐ

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s